مساله دانش

این مفهوم توضیح می‌دهد که دانشِ واقعی درباره نیازها، قیمت‌ها و فرصت‌ها، در ذهنِ تک‌تکِ خریداران و فروشندگان پراکنده است و هیچ مرکز یا سازمانی نمی‌تواند تمام این جزئیات را یک‌جا جمع کند. اطلاعاتی مثل اینکه یک کشاورز در شمال با چه هزینه‌ای تولید می‌کند یا یک خانواده در جنوب چقدر به یک کالا نیاز دارد، فقط در دست خود آن‌هاست. به همین خاطر، وقتی یک نهاد مرکزی می‌خواهد برای کل کشور نسخه واحد بپیچد، چون دسترسی به این «دانش پراکنده» ندارد، تصمیماتش با واقعیت بازار همخوانی پیدا نمی‌کند.

در اقتصاد ایران، این مسئله را در «قیمت‌گذاری دستوری» به وضوح می‌بینیم. وقتی دولت قیمت مرغ یا خودرو را ثابت نگه می‌دارد، در واقع دانشِ تولیدکنندگان درباره هزینه‌هایشان و دانشِ مصرف‌کنندگان درباره نیازشان را نادیده گرفته است. نتیجه این می‌شود که قیمتِ اعلامی با واقعیتِ بازار نمی‌خواند و کالا نایاب می‌شود یا صف‌های طولانی شکل می‌گیرد. در واقع، نادیده گرفتن مسئله دانش باعث می‌شود سرمایه مردم به جای تولیدِ درست، صرفِ دلالی و رانت‌جویی شود و در نهایت قدرت خرید جامعه کاهش یابد.

بازار در حقیقت مثل یک شبکه عصبی عمل می‌کند که قیمت‌ها در آن نقش پیام‌رسان را دارند. هر بار که با دخالتِ مستقیم، این سیستمِ اطلاع‌رسانی مختل شود، تولیدکننده نمی‌داند چه چیزی بسازد و مصرف‌کننده نمی‌داند چطور بودجه‌اش را مدیریت کند. درک این مفهوم به ما کمک می‌کند بفهمیم چرا پیش‌بینی‌های دولتی معمولاً محقق نمی‌شوند و چرا آزادیِ عمل در خرید و فروش، بهتر از برنامه‌ریزی‌های سفت و سختِ اداری می‌تواند نیازهای روزمره ما را تامین کند.